دنياى اروپا موفق و پيروز شد ، در جواب درخواست امپراطورى عربى ، گفتند امپراطورى عربى يعنى چه ؟ ! آمدند [ سرزمينهاى عربى را ] قسمت قسمت و تكه تكه كردند ، هر قسمتش را به يك نفر دادند ، همه را هم به جنگ همديگر وادار كردند . بعد همين قضيه سبب شد كه تركهاى عثمانى كينه‌اى نسبت به عرب پيدا كردند و از عرب تجاوز كرد و به اسلام رسيد . اين موضوع سبب شد كه نه تنها از عرب روبرگردانند ، از اسلام روبرگرداندند ، گفتند اساسا ما اسلام نمىخواهيم ، كشور ما يك كشور لائيك و بىدين است ، اصلا كشورى است كه دين را به رسميت نمىشناسد . حتى خطشان را هم تغيير دادند . آنها هم با اين اشتباهشان ديگر قد راست نكردند . اين ، تفرق و اختلاف است . باز اين كه تفرقهاى مذهبى به چه شكل پيدا شده و هنوز هم افرادى اين آتش تفرقه‌هاى مذهبى را دامن مىزنند ، استعمار در داخل كشورهاى اسلامى هر روز مذهب مىسازد براى تفرقه اندازى ، اين هم خودش داستانى است . اين هم عامل سوم كه قرآن روى آن تكيه دارد . 4 . ترك امر به معروف و نهى از منكر عامل چهارم مسئلهء امر به معروف و نهى از منكر است ؛ يعنى امر به معروف و نهى از منكر عامل اصلاح است . متروك شدن امر به معروف و نهى از منكر در جامعه‌اى عامل فنا و اضمحلال و تباهى آن جامعه است . در همان آيات سورهء مباركهء هود مىخوانيم : فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرونِ مِنْ قَبْلِكُمْ اولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِى الْارْضِ الّا قَليلًا مِمَّنْ انْجَيْنا مِنْهُمْ « 1 » چرا در ميان اين امتهاى هلاك شده يك عده آمر به معروف و ناهى از منكر نبودند كه با فسادها مبارزه كنند و كار به اينجا نكشد ؟ از اين عوامل چهارگانه‌اى كه ذكر كردم عامل اخلاق عاملى است كه استحكام افراد را بيان مىكند . فساد اخلاق يعنى فاسد شدن اجزاى تشكيل دهندهء جامعه . عامل عدالت عاملى است كه در واقع يك جامعه وقتى مىخواهد تركيب بشود يك فرمول خاص مىخواهد ، فرمولش همان عدالت است يعنى هر فردى در هر حدى كه هست ، به مقتضاى كارى كه مىكند و زحمتى كه مىكشد و ابتكارى كه مىكند استحقاق و حقى دارد ، حق هر فرد و حق هر گروه همين طورى كه هست به آنها داده

--> ( 1 ) . هود / 116 .